Уус Алдан улууһун устун республиканскай кыраайы үөрэтэр научнай экспедиция
Ханнык баҕар улуус, нэһилиэк кэлбит ыалдьыкка бастатан туран бэйэтин историятын, нэһилиэнньэтэ тугунан дьарыгыран олорорун кэпсииргэ, сырдатарга дьулуһар. Биир оннук үлэни ыытарга тоҕоостоох сиринэн кыраайы үөрэтэр түмэл уонна кыраайы үөрэтээччилэр буолаллар. Бэс ыйын 16-24 күннэригэр Уус Алдан улууһугар кыраайы үөрэтэр республиканскай научнай экспедиция хас да хайысханан, биир сомоҕо буолан үлэлээтэ. Манна диэн эттэххэ, сүрүн этиини киллэрээччинэн Арктикатааҕы Государственнай культура уонна искусство институтун 2-с курсун устудьуона, Бороҕоннооҕу Сэһэн Ардьакыап аатынан түмэл пуонданы харайыы исписэлииһэ эдэр киһи Денис Пухов буоларын истэн соһуйдум, астына иһиттим. Биһиги сэттэ хонуктаах үлэ хас биирдии күннээҕи хаамыытын ымпыгар-чымпыгар былааннаан, туһааннаах дьону кытта кэпсэтэн тэрийбит дьонунан Сэһэн Ардьакыап түмэлин дириэктэрэ Павел Пермяков, уонна түмэл эппиэттээх үлэһитэ Захар Ильин буолаллар.
Экспедиция сүрүн сыала – музееполис тэрийии программатын чэрчитинэн улуус ытык кэрэ сирдэрин көрүү-истии, билиҥҥи саха киһитэ, өбүгэттэн кэлбит олох-дьаһах тутулун сүтэрбэккэ илдьэ сылдьалларын үөрэтии, иис-уус, туттар тэрил ньымаларын чинчийии. Маныахха сүрүн чинчийээччилэринэн Москва куораттан АГИКИ Культурология уонна Арктика норуоттарын нэһилиэстибэтин кафедратын сэбиэдиссэйэ, культорология доктора, профессор Ольга Владимировна Шлыкова; АГИКИ преподаватэллэрэ: Светлана Алексеевна Ситникова – доцент, наука кандидата; Мария Александровна Ефимец – доцент, наука кандидата. Дьокуускайдааҕы сахалыы итэҕэл үөрэҕин тарҕатааччы «Айгы ситимэ» түмсүү салайааччыта Александр Константинович Протодьяконов, Аля Петровна Аммосова. Туһааннаах кыттыыны ыллылар АГИКИ устудьуоннара: Денис Пухов, Айсен Герасимов – Суоттутааҕы «Доҕордоһуу» түмэл сотруднига, АГИКИ 2-с курсун устудьуоннара Тимур Попов, Арслан Иванов.
Тоҕус киһиттэн турар экспедиция ардахтаах, силиктээх күн Туймаада хочотуттан Илин Эҥэр айаҥҥа турунан, Суотту сиригэр үктэнээппитин кытта, ытыс үөһээ түһэрэн «Доҕордоһуу» түмэлгэ биирдэ баар буоллубут. Ыалдьытымсах Суотту сирэ күөх көбүөр отунан тэлгэнэн, сибэккинэн симэнэн уруйдуу көрүстэ. Тэрээһин саҕаланыытыгар саха сиэринэн ыалдьыттары «Доҕордоһуу» түмэл дириэктэрэ Айым Степанович Охлопков Элэһинтэн, Чомчоҕой алаастан көһөрүллэн кэлбит Суккурдуур Миитэрэй балаҕаныгар алаадьынан, ууллубут арыыта бүрүллэ кутуллубут саламаатынан, итии үүттээх чэйинэн көрүстэ. Тута бэйэ-бэйэни кытта билсиһии уонна сэттэ күннээх түбүктээх үлэ хаамыытын ырытыы буолла.
Москваттан сылдьар АГИКИ преподаватэллэрэ «Доҕордоһуу» музей тиэргэнин иһигэр турар, атыыһыт Басов Иван Александрович куоппуйа дьиэтин, Зашиверскай таҥара дьиэтин куоппуйатын улаханнык сэҥээрэ көрдүлэр, ураһа аһаҕас турар үөһээҥҥи тардыытын ардах да хоппот буоларын сөхтүлэр.
Неолит саҕанааҕы биһиги эрабыт иннинээҕи 2-3 тыһ. сыллардааҕы Ымыйахтаах култууратын туойтан оҥоһук маллар ханан көстүбүттэрин; Арыы-Тиит сиригэр Семен Дежнев кэргэнэ Абакайаада аҕата Өнөкүй баай олорон ааспыт сирин; Сууллар Мыраан сиригэр, быһа холоон, бастакы острог түспүт буолуон сөбүн биллибит.
Суотту нэһилиэгин Хоноҕор бөһүөлэгэр Кыһыл Кырдал ытык сиригэр Аҕа дойду сэриитин кэмигэр 1943 с. аһыллан 1960 с. диэри үлэлээбит, тулаайах оҕолорго иккис дьиэнэн буолбут оскуоланы көрдүбүт. Буойун поэт Сергей Степанович Васильев – Борогонскай түмэл-дьиэтигэр оскуолаҕа үөрэммит паартатыттан саҕалаан кинигэлэрэ, хаартыскалара, туттубут маллара баалларын көрдүбүт.
Салгыы «Доҕордоһуу» музей тиэргэнигэр Алгыс сиэрин-туомун олохтоох алгысчыт Николай Николаевич Костромин толордо.
Эбиэттэн киэһээ Нам сиригэр Сууллар Мырааҥҥа тиийэн Нам краеведтара куорат турбут сирэ манан баара диир сирдэрин кытта билистибит. Киэһээлик Суотту «Доҕордоһуу» түмэлин мыраанын үрүгэр 90-с сылларга тутуллубут XVIII үйэ бүтүүтэ, XIX үйэ саҕаланыыта көмүллүбүт киһи уҥуохтарын эргитиитин макеттарын туһунан Окоемовка сүрүн оскуолатын история учуутала, кыраайы үөрэтээччи Геннадий Пестряков сиһилии кэпсээнин сэргээтибит.
Үһүс күммүтүгэр республиканскай далааһыннаах төгүрүк остуол буолла. Уус Алдан улууһугар Дальнай Востоктааҕы федеральнай уокурук иһинэн аһаҕас халлаан анныгар бастакы музейнай кластеры оҥоруу тула санаа атастаһыыта, этии киллэриитэ буолла. Бу түмсүүгэ Намтан, Дьокуускайтан ыҥырыылаах ыалдьыттар кэлэн бэйэлэрин сүбэлэрин иһитиннэрдилэр.
Сайын уонна ыһыах саха киһитигэр улахан суолталаах. Бэс ыйын 21 күнүгэр Москваттан сылдьар ыалдьыттары Сэһэн Ардьакыап аатынан түмэл коллектива сайыны уруйдуу көрсө 1-кы Хоро нэһилиэгэр Чараҥ бөһүөлэгэр Улуу Кыайыы 80 сылыгар, Уус Алдан улууһа төрүттэммитэ 95 сылыгар анаммыт ыһыахха сырытыннардылар. Бу күн күнүспүт уонна түүммүт тэҥнэһэр, айыылар сиргэ чугаһыыр, сир-дойду иччилэригэр сүгүрүйэр үтүө кэмин көрдөрөн, алгысчыт алгыһын ылынан, уохтаах кымыс иһэн ыһыаҕы сөҕө-махтайа көрдүбүт.
Бэһис күммүтүгэр Тойон Мүрү Томторугар тиийэн ол кэмнээҕи тутуулар өссө да сэнэх соҕустук туралларын көрөн сөхтүбүт. Хас биирдии тутуу таһыгар куйаар куодунан ааҕыллар табличкалар анньыллыбыттар. Хомойуох иһин таҥара дьиэтэ совхоз саҕаттан сөргүтүллүбэтэҕэ, ол гынан, билигин үп-харчы көрдөрөн, реставрационнай үлэлэр барыахтаахтарын туһунан сырдаттылар.
Эбиэттэн киэһэ Майаҕатта Бэрт Хара төрөөн үөскээн ааспыт Кыыс Хаҥа алааһы көрдүбүт, истибэтэх чахчыларбытын истэн астынныбыт. Алаас ортотугар күн көөчүктэнэ оонньуур күөлүгэр сөтүөлээн сөрүүкээтибит, харбаан хабылыктанныбыт. Кыыс Хаҥа алаас сымнаҕас отун устун атах сыгынньах хааман, сибэккилээх сиригэр хаартыскалаан, эбиитин балааккаҕа хонон турдубут. Киэһээҥҥи күөспүтүн ис миинин дьиэтиттэн аҕалан, буһаран күндүлээбит краевед Василий Копыриҥҥа махтанабыт.
Алтыс күммүтүгэр Бороҕоннооҕу Сэһэн Ардьакыап аатынан түмэли көрдүбүт. Экскурсовод Александр Сивцев саха төрүттэриттэн саҕалаан бүгүҥҥү күммүт дьоруойдарыгар тиийэ билиһиннэрдэ. Былыргы элбэх экспонаттар харалла сыталларын туһунан кэпсээтэ.
Бу күн уһун айаҥҥа туруннубут. Бороҕонтон кэлиигэ, субуллар суол устун көрдөххө, ыраахтан таҥара дьиэтин куполлара килэбэчийэ оонньуу көһүннэ. Аатырбыт 4 дьоруой дойдута – Байаҕантай нэһилиэгэ үөрэ көрүстэ – нэһилиэк баһылыга Савва Егоров, Танда түмэлин сэбиэдиссэйэ Лидия Слепцова, хранитель Матрена Черноградская, Тандатааҕы норуот айымньытын киинин дириэктэрэ Альберт Находкин, хотойор астаах остуолга тута барыбытын олортулар.
Бүтэһик күммүтүгэр култуура уонна музеология сайдыытыгар бииргэ үлэлэһии туһунан Сөбүлэҥ баттастылар, биир өттүттэн АГИКИ Федеральнай государственнай бюджетнай үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэтэ — ректор Игнатьева Саргылана Семеновна уонна СӨ государственнай бюджетнай тэрилтэтэ «Ленскэй государственнай кыраайы үөрэтэр «Доҕордоһуу» архитехтурнай музей-заповедник» — директор Айым Степанович Охлопков; Бороҕоннооҕу Сэһэн Ардьакыап аатынан түмэл – директор Павел Васильевич Пермяков – Тэлэкэ.
Суолбут саҕаланыаҕыттан, хара бүтүөр диэри видеокамера, фотоаппарат тутуурдаах, бэрт сэмэй, сыыс саҥата суох, анаммыт үлэтин эҥкилэ суох толоро сырытта Сэһэн Ардьакыап түмэлин специалиһэ Иван Окоемов. Бу курдук, сэттэ хонуктаах экспедиция кэмигэр элбэҕи билэн үөрдүм, ол гынан баран, эмиэ да барыта түмүктэммититтэн хомолто санаата оргууй ааҥнаан киирэрин, үтүө үгэстэрдээх Тойон Мүрү дьонун кытта аныгы сибээс нөҥүө билсэр кыахтаммыппыттан астына арахсабын.
Кимтэн киинээх, хантан хааннаах? — диэн ыйытар түгэҥҥитигэр — Чурапчыттан тардыылаах, Эҥсиэли хочотун Хомустаах Бастакы нэһилиэгиттэн төрүттээх кэрэни киинэҕэ устан киллэрэр, үтүөнү үһүйээн оҥостон үйэтитэр, сурукка тиһэн субурутар — идэ оҥостубут сөбүлүүр дьарыктаах Буокай кыыһа Элиэнэ Кэрэ – Лена Корякина. Нам.